نشریه آب و آئینه- شماره ۱

توضیحات

آب‌های زیرزمینی به آب‌هایی گفته می‌شود که در لایه‌های آب‌دار و اشباع زیر زمین تجمع پیدا کرده ‌است. این آب‌ها فقط حدود چهار درصد از مجموعه آب­‌هایی را تشکیل می‌دهند که فعالانه در چرخه آب‌شناختی دخالت دارند. تخمین زده شده است که این آب‌ها حدود چهار میلیون متر مکعب از ذخایر آب جهان را شامل شوند. آب­‌های زیرزمینی یکی از منابع مهم تأمین آب در همه کشورهای دنیا محسوب می‌گردند و استفاده از آن‌ها چه در آبیاری کشاورزی و چه در مصارف شهری و صنعتی رو به افزایش است. استفاده بیش از حد از منابع طبیعی و تولید فراوان محصولات زاید در جامعه مدرن، غالباً آب‌های زیرزمینی را مورد تهدید قرار داده و سبب آلودگی­‌های زیادی می­‌گردد. اگر محیط زیست این منابع آلوده شود، به علت اینکه حرکت آب­‌ها­ی زیرزمینی بسیار کند است، بعد از شروع آلودگی، باید سال­‌ها بگذرد تا آب تحت تأثیر قرار گرفته و آلودگی در چاهی ظاهر شود. از بین بردن آلودگی یک آبخانه، زمان‌بر و مشکل بوده و هرگز نمی­‌توان آن را بطور کامل انجام داد. بر این اساس سال­‌های زیادی طول می­کشد تا یک لایه آبدار آلوده شده، پس از حذف منبع آلودگی به حالت نخستین برگردد و اگر اقدام جدی در این خصوص به عمل نیاید کیفیت آب­‌های زیرزمینی روز به روز بدتر خواهد شد. شناسایی، مطالعه و مدیریت آب­‌های زیرزمینی اهمیت دارد و کیفیت آب­‌های زیرزمینی سلامت جامعه و وضعیت اقتصادی- اجتماعی را تحت تاثیر قرار می­‌دهد. فرآیند توسعه کشورها از جمله ایران، مسایل گسترده­‌ای از آلودگی آب را ایجاد کرده است و این مسأله موقعی اهمیت خود را نشان می­‌دهد که بدانیم بیش از ۵٢% از مصرف آب کشور به آب­‌های زیرزمینی متکی است (۱).

تداوم خشکسالی‌ها، افت بارندگی‌ها و تبعات ناشی از کم‌آبی و بی‌آبی در کشور موجب شده تا از میان ۶۰۹ دشت ایران، ۳۹۰ دشت دارای وضعیت ممنوعه و ممنوعه بحرانی است که از این تعداد ۲۵۵ دشت در شرایط ممنوعه و ۱۳۵ دشت نیز در وضعیت ممنوعه بحرانی قرار گرفته‌اند و هرگونه توسعه بهره‌برداری از منابع آب‌های زیرزمینی در دشت‌های یاد شده ممنوع است. ادامه فشار به منابع زیرزمینی موجب شده است تا کسری تجمعی آبخوان‌های زیرزمینی کشور به ۱۳۰ میلیارد مترمکعب برسد که حدود ۱۰۶ میلیارد مترمکعب از این کسری در طی ۲۰ سال اخیر اتفاق افتاده است و هر ساله نیز رقمی در حدود ۶ میلیارد مترمکعب به کسری مخازن زیرزمینی کشور اضافه می‌شود.

از طرفی در حال حاضر اضافه برداشت چاه‌های مجاز از منابع زیرزمینی به حدود پنج میلیارد مترمکعب و برداشت از چاه‌های غیرمجاز به حدود هفت میلیارد مترمکعب رسیده است که ادامه این روند باعث شده است تا بیش از ۹۰ درصد پتانسیل منابع آب زیرزمینی کشور در دشت‌های ممنوعه قرار گرفته و کسری مخزن در آبخوان‌ها ممنوعیت ۳۸۸ محدوده از ۶۰۹ محدوده مطالعاتی کشور را به دنبال داشته است. (پاون)

روند رو به ازدیاد بهره‌برداری‌ از منابع آب زیرزمینی با راندمان بسیار پائین‌تر از متوسط نرخ جهانی، چه در مبحث انتقال و مصرف در مزرعه و چه در تولید ماده خشک به ویژه در ده سال اخیر حکایت از وارد آمدن خسارت‌های جبران‌ناپذیر به منابع آب زیرزمینی کشور دارد و موجب شده تا روند کاهش این منابع شدت بیشتری به خود بگیرد.

هم‌اکنون آبخوان‌های کشور، سالانه با میانگین کسری حجم مخزن معادل ۵٫۷ میلیارد متر مکعب مواجه هستند. در ۴۷ سال اخیر مخازن آب زیرزمینی با کسری مخزن ۱۲۵ میلیارد متر مکعبی مواجه شده‌اند که بیش از ۹۰ میلیارد مترمکعب آن در بیست سال اخیر، ۸۰ میلیارد مترمکعب آن در پانزده سال اخیر و ۳۸ میلیارد مترمکعب آن مربوط به دوره کوتاه هفت سال گذشته است که این موضوع آینده‌ای چالش‌برانگیز را برای بخش‌های وسیعی از کشور رقم زده و خواهد زد. منابع آب زیرزمینی در تأمین آب بخش‌های مختلف کشاورزی، صنعت و شرب کشور سهم موثر و عمده‌ای دارد و تمدن و حیات بخش وسیعی از کشور به آن وابسته است. در وضعیت کنونی سهم منابع زیرزمینی در تأمین آب کشور (کشاورزی، صنعت و شرب در کشور) بالغ بر ۵۵ درصد نسبت به کل منابع آب می‌باشد.

نکته حائز اهمیت نقش مهم منابع آب زیرزمینی در تامین نیاز آب شرب آحاد جامعه است که ۶۳ درصد آن از طریق آب‌های زیرزمینی تأمین شده و آب‌های سطحی سهم ۳۷ درصدی را به خود تخصیص می‌دهند. البته در بخش تامین آب شرب روستایی سهم آب‌های زیرزمینی بالغ بر ۸۰ درصد است.

وابستگی صرف یا حداکثری بخش‌های زیادی از کشور مثل استان‌های خراسان رضوی، خراسان شمالی، خراسان جنوبی، کرمان، یزد، اصفهان، فارس و استان‌های حاشیه سواحل جنوبی، زنجان، مرکزی، لرستان، قزوین، کردستان و حتی استان‌هایی نظیر چهار محال و بختیاری و گلستان به آب‌های زیرزمینی، خود از الزامات توجه به این مهم است. بی‌توجهی به تأمین و تخصیص اعتبارات مورد نیاز حفاظت از این منابع، باعث مشهود شدن پیامدهای کنونی و بحرانی شدن وضعیت آبخوان‌های کشور شده است، به‌طوری که هم‌اکنون در کشور کسری مخزن و افت شدید سطح آب باعث کمبود آب و عدم قطعیت در تأمین آب کلان‌شهرهای کشور از جمله تهران و حتی تأمین آب پنج هزار و ۵۰۰ روستای کشور با تانکر گردیده است.

از آنجا که “کلینیک تخصصی آب ایران (واتر کلینیک)” در راستای اهداف تعیین‌شده سازمانی، خود را موظف می‌داند که همواره در جهت توسعه پایدار و حفظ محیط زیست تلاش کند، لذا در جهت ارتقای سطح آگاهی عموم و کارشناسان و آشنایی آن‌ها با تهدید‌های ناشی از برداشت‌های بی‌رویه آب‌های زیرزمینی و طرح‌ها و اقداماتی که در زمینه حرکت به سوی بهبود روند فعلی می‌تواند مطرح شود، اقدام به تهیه این نشریه نموده است.

لطفا به منظور بهبود سطح کیفی مطالب و محتوای تولیدی در نسخه‌های آتی این نشریه، پیشنهادها و انتقادهای خود را با مدیران “واتر کلینیک” به آدرس مندرج بر روی جلد نشریه، در میان بگذارید.